Van bibliotheek tot cultuurpunt

De bibliotheek als culturele huiskamer

Steeds vaker is de bibliotheek een ontmoetingsplek in de gemeente, met workshops, taalcafés, ateliers en andere activiteiten. Daarmee is de bibliotheek allang niet meer alleen een plek om boeken te lenen of te lezen, maar een culturele huiskamer. Bibliotheek Poort van Gelre vervult die rol in de Achterhoek. De bibliotheek heeft vestigingen in Aalten, Oude IJsselstreek en Montferland en is daar een vertrouwde plek voor lezen, leren, ontmoeting en cultuur.

Een logische plek voor cultuureducatie

Sinds 1 september 2025 is Bibliotheek Poort van Gelre ook het nieuwe cultuurpunt voor de gemeenten Aalten en Oude IJsselstreek. Daarmee kreeg de bibliotheek er een nieuwe rol bij: het verbinden en versterken van cultuureducatie in beide gemeenten.

Hoe kreeg die nieuwe rol vorm in de praktijk? In dit artikel vertellen directeur-bestuurder Joyce Holthausen, programmaleider Ellen Wiegerinck en cultuurcoach Esmée le Can hoe Bibliotheek Poort van Gelre cultuureducatie in Aalten en Oude IJsselstreek laat bloeien, met de Cultuurmenu Waaier als tastbaar resultaat van samenwerking, lef en creativiteit.

Toen in beide gemeenten de vraag ontstond hoe en waar cultuureducatie in de toekomst duurzaam belegd kon worden, nam de bibliotheek het initiatief. Het stimuleren van taalonderwijs en leesplezier in combinatie met cultuureducatie lag voor hen voor de hand. Dit zou een jaar later leiden tot de oprichting en huisvesting van twee nieuwe cultuurpunten en cultuurcoaches die vanuit de bibliotheek aan de slag gingen.

Van visie naar concreet plan

‘Hoewel het organiseren van kunst- en cultuureducatie voor een bibliotheek geen standaard dienstverlening is, zagen wij juist een heel natuurlijke aansluiting tussen lees- en cultuuronderwijs’, vertelt Joyce. ‘Wij willen graag leesmotivatie en taalonderwijs verbinden met kunst & cultuur voor kinderen. Want wij geloven namelijk in het stimuleren van een brede ontwikkeling van kinderen, die niet uitsluitend via lezen en taal gebeurt, maar ook via beeld, beweging, muziek, theater en verbeelding. Wij willen graag een bibliotheek zijn met een brede visie op ontwikkeling, cultuur, taal, expressie en kansengelijkheid.’

Deze visie werd voor beide gemeenten vertaald naar een helder plan.

• Als cultuurpunt wil Bibliotheek Poort van Gelre de samenwerking tussen het primair onderwijs, de (lokale) kunst- en cultuurinstellingen en kunstenaars in de directe omgeving stimuleren. Dit resulteert in een aanbod en een jaarprogramma voor scholen, waarin de brede culturele ontwikkeling van het kind centraal staat.

• In plaats van één kunstdiscipline per jaar centraal te zetten, wordt gekozen voor een rijk en afwisselend aanbod van meerdere disciplines. Naast voorstellingen, theater, dans en muziek worden ook beeldende kunst, media, literatuur en erfgoed aangeboden, met als rode draad een telkens terugkerend thema.

• Daarnaast wil de bibliotheek in haar cultuuraanbod en begeleiding op scholen steeds de verbinding leggen met leesplezier en taalonderwijs.

• Zo ontstaat geen los pakketje activiteiten, maar een doorlopende culturele leerlijn waarin kinderen steeds opnieuw kunnen ontdekken, meemaken en zelf uitproberen.

‘Want je wilt uiteindelijk elk kind een krachtige ervaring van verwondering meegeven. Dat is onze grote drijfveer’, onderstreept Ellen. Met dit plan gingen ze langs alle samenwerkingspartners.

Aansluiten bij de praktijk van scholen

‘In gesprekken met de scholen bleek ons voorstel goed aan te sluiten bij hun dagelijkse praktijk’, vertelt ze verder. ‘Leerkrachten hebben behoefte aan aanbod dat inhoudelijk sterk is, maar ook uitvoerbaar en toegankelijk blijft. Tegelijkertijd is er aandacht voor de leerling die zich misschien minder makkelijk uitdrukt via taal of rekenen, maar juist via beweging, beeld, spel of muziek tot bloei komt. Cultuureducatie wordt zo geen extra activiteit naast het onderwijs, maar een wezenlijk onderdeel van de brede vorming.’

Naast de inhoudelijke visie die aansloeg, was de bibliotheek al een vertrouwde samenwerkingspartner voor scholen, onder meer via de Bibliotheek op School. Vanuit die positie en ervaring in het onderwijs was en is er een stevig netwerk van leescoördinatoren en educatiemedewerkers. Hierdoor kon de bibliotheek snel schakelen en het gesprek over cultuureducatie met de scholen verbinden aan bestaande inhoud en structuren.

Voor beide gemeenten was de bibliotheek daardoor geen toevallige plek voor een nieuw cultuurpunt, maar een logische thuisbasis.

Twee gemeenten, één gezamenlijke beweging

Het proces verschilde per lokale situatie. In Oude IJsselstreek werd een convenant cultuuronderwijs gemaakt, met meerjarige afspraken tussen gemeente, scholen en de bibliotheek. Daarna werd een nieuwe cultuurcoach, Remco Peters, aangesteld, die enthousiast aan de slag ging. Hij bracht ruime ervaring in de lokale cultuursector met zich mee.

In Aalten kwam het cultuurpunt voort uit een sterke samenwerking, met veel draagvlak vanuit de scholen, bestuurlijke steun van de gemeente en grote inzet vanuit de bibliotheek. De nieuwe cultuurcoach, Esmée le Can, kreeg de ruimte om op een creatieve manier het cultuurpunt vorm te geven.

Esmée vertelt hoe ze vanuit haar dansopleiding en werkervaring in veel voorstellingen heeft gedanst en daardoor weet welke diepe indruk dit op kinderen kan maken. ‘Op het podium voel je hoe kinderen als een spons alle magie en indrukken in zich opnemen. Als deze ervaring op school, in de klas, verder kan worden uitgediept, heeft dit echt betekenis voor de culturele ontwikkeling van een kind.’

De Cultuurmenu Waaier als praktisch hulpmiddel

Vanuit deze drive ontwikkelde Esmée de Cultuurmenu Waaier om leerkrachten praktische handvatten te geven om kunst en cultuur op een speelse en toegankelijke manier onderdeel te maken van het dagelijks onderwijs.

De Waaier is een fysieke waaier met een frisse vormgeving, vol opdrachten vanuit verschillende kunstdisciplines die direct inzetbaar zijn. Er zitten verwerkingsopdrachten en onderzoeksvragen in, maar ook creatieve lesstarters en verrassende energizers.

Voor elke bouw is er een aparte waaier, met twee dobbelstenen en een poster (het spelbord). Met de dobbelstenen bepalen de leerlingen en leerkracht welke discipline en welke opdracht aan bod komen. Iedere opdracht wordt zo een verrassende ontdekking. De poster in de klas werkt als een spelbord waarop alle kunstdisciplines en het ‘leesplein’ staan, om de leesbevordering extra te versterken. De activiteiten kunnen daarop worden afgestreept, zodat leerlingen letterlijk zien: ‘dit doen wij met cultuur’.

Voor Esmée, Ellen en Joyce was het meteen duidelijk dat de waaier een fysiek instrument moest worden, om de zintuigen van kinderen te stimuleren als tegenhanger van alle digitale tools. ‘Dat tactiele, daar hebben we bewust voor gekozen. De waaier ligt makkelijk binnen handbereik’, aldus Joyce. Ook de poster en dobbelstenen dragen bij aan de zichtbaarheid en het eigenaarschap bij de leerlingen: zij zien, kiezen en doen. Voor leerkrachten verlaagt het instrument de drempel om kunst en cultuur regelmatig in te zetten, ook wanneer zij zich in bepaalde disciplines minder zeker voelen.

‘Vroeger was ik best verlegen’, gaat Esmée verder. ‘Maar dansen heeft me enorm geholpen. Het gaf me meer zelfvertrouwen, niet alleen in het dansen, maar ook op andere vlakken, zoals op school. Toen ik werd gevraagd om voor de functie van cultuurcoach te solliciteren, wilde ik heel graag iets betekenen voor kinderen die zich niet zo makkelijk laten zien of die op school niet altijd vanzelfsprekend tot hun recht komen. Ik gun ieder kind de kans om via kunst en cultuur zijn of haar talenten te ontdekken, zelfvertrouwen op te bouwen en zich persoonlijk te ontwikkelen.’

Verder bouwen op ervaringen uit de praktijk

Dit gebeurt niet alleen via het cultuurmenu: daarnaast doen alle 13 basisscholen in Aalten ook mee aan het landelijke programma CMK (Cultuureducatie met Kwaliteit). Hiermee kunnen schoolteams hun individuele ambities voor kunst- en cultuuronderwijs realiseren. Ook hierbij kan de waaier als handig hulpmiddel worden ingezet. Samen met de cultuurcoach, kunstvakdocenten of culturele aanbieders kiezen leerkrachten thema’s en disciplines die passen bij hun CMK-doelen. Zo versterken zij hun lesprogramma vanuit hun eigen ambities. Zo krijgt ieder kind een zo breed en optimaal mogelijke culturele ontwikkeling mee.

Ondertussen hebben alle Aaltense scholen een volledig schooljaar met de Cultuurmenu Waaier gewerkt en zijn de reacties enthousiast. De planning is dat de 17 basisscholen in de gemeente Oude IJsselstreek er vanaf schooljaar 2027/2028 ook mee aan de slag gaan.

Tijdens het landelijke Bibliotheekcongres in juni werd de Waaier door Esmée en Remco aan een breder publiek gepresenteerd. ‘We hebben ontzettend veel inspirerende gesprekken gevoerd en waardevolle feedback ontvangen’, aldus Remco. ‘Vanuit de scholen verzamelen we natuurlijk ook ervaringen uit de praktijk. Hiermee zijn we volop bezig met de doorontwikkeling van het concept voor beide gemeenten.’

Vragen? 

Wil je meer weten over het cultuurpunt in de bibliotheek? Joyce Holthausen vertelt je er graag meer over. Heb je vragen over de Cultuurmenu Waaier? Neem dan contact op met Ellen Wiegerinck. 

 

Joyce Holthausen: [email protected]  

Ellen Wiegerinck: [email protected]

Fotograaf: Rick Wiegerinck